Geschiedenis van Crupet

De geschiedenis van Crupet is goed gedocumenteerd: heerlijkheidsarchieven, erfgoedinventarissen, een datering van het hout van de versterkte woning en een gezamenlijke monografie uit 2008, Crupet. Un village et des hommes en Condroz namurois. Hieronder de grote lijnen; de bronnen staan onderaan de pagina.

De eerste sporen

In Crupet en in Venatte zijn Merovingische graven opgegraven: de plek was dus bewoond lang voor ze in de bronnen opduikt. Het dorp verschijnt in 1278, als Cripei en Cripey, in de stukken van de arbitrage die een einde maakt aan de "Koeienoorlog" (1275-1278) tussen de bisschop van Luik en de graaf van Namen. Crupet wordt er beschreven als een gebied dat in het domein van de bisschop ligt, maar in leen wordt gehouden van de graaf van Luxemburg.

Een Luikse enclave

Op 14 mei 1304 verheft Francon de Crupet, zoon van schildknaap Watremeit, zijn deel van de heerlijkheid bij de bisschop van Luik. De akte vermeldt voor het eerst een herenwoning, de "mannoir de Cripeit". In de middeleeuwen is Crupet een heerlijkheid van het prinsbisdom Luik, ingesloten in de proosdij Poilvache, die eerst Luxemburgs en vanaf 1344 Naams is: Luiks grondgebied midden in het Naamse. De versterkte woning die we vandaag de donjon noemen, dateert uit die tijd. Dendrochronologisch onderzoek van het hout in 2011 plaatst de bouw tussen 1286 en 1299, waarschijnlijk in opdracht van Watremeit.

Van de Carondelets tot de Merodes

In de 16e eeuw gaat de heerlijkheid door een huwelijk over op de familie Carondelet, heren van Solre-sur-Sambre. Guillaume de Carondelet en Jeanne de Brandenbourg vestigen zich in 1568 in Crupet en moderniseren de versterkte woning: kruisvensters en een traptoren met wenteltrap. Ten oosten ervan laten ze een nieuwe herenhoeve bouwen, eveneens omgeven door een gracht, waarvan het poortgebouw een steen met hun namen draagt, gedateerd 1595. Hun grafsteen bevindt zich in de kerk. In de 17e eeuw komt Crupet door een huwelijk aan het huis Merode, dat de heerlijkheid tot de Franse Revolutie bezit zonder er ooit te wonen.

Onder het Ancien Régime

In de 17e eeuw verandert het dorp. Henri de Velpen, kloosterling van de abdij van Leffe en pastoor van Crupet van 1639 tot 1672, laat de pastorie bouwen, gedateerd 1654. De kerk krijgt een nieuw koor en op het einde van de eeuw een klokkenverdieping met een barokke uivormige spits. De grote hoeve van Jassogne, eigendom van de heren van Crupet, draagt de jaartallen 1686, 1688 en 1712. In 1741 worden aan de zuidgrens van het dorp grenspalen geplaatst, gemerkt met een "C" voor de gemeenschap en een gekroonde "S" voor de heer van Spontin.

De tijd van de molens

Begin 19e eeuw is Crupet een gemeente: in 1810 wordt een kadasterplan van "la commune de Crupet" opgemaakt. In 1832 telt het geografisch woordenboek van Philippe Vandermaelen er 562 inwoners, die leven van de landbouw en de bosbouw, en drie graanmolens, twee oliemolens en een papiermolen, allemaal aangedreven door de beek. In de Rue Basse worden de vroegere papiermolens Delvosal en Charlot in de 19e eeuw graanmolens, en de molen Purnode-Lamy, gebouwd tussen 1862 en 1893, krijgt in 1870 een stoommachine. In 1880 bereikt het inwonertal 643. Eind 19e eeuw brengt de captatie van de bronnen de waterkrachtnijverheid een zware slag toe; de laatste werkende molen, de vroegere papiermolen Charlot, stopt in 1953.

De 20e eeuw

In 1900 begint kanunnik Jules Gérard, pastoor van Crupet, samen met de inwoners aan de bouw van een kunstmatige grot gewijd aan de heilige Antonius van Padua, die op 12 juli 1903 wordt ingehuldigd. In 1925 koopt de Brusselse architect Adrien Blomme de versterkte woning en haar hoeve, en restaureert ze. Op 12 mei 1940, bij het begin van de Slag om Frankrijk, verdedigt een eskadron van het Franse 14e regiment gemotoriseerde dragonders het dorp om de terugtocht van de Franse troepen naar de Maas te dekken, tot het zich terugtrekt voor een eenheid van de 5e Pantserdivisie. Een oorlogsmonument in de Rue Haute eert de slachtoffers uit Crupet van de twee wereldoorlogen. Het dorp loopt leeg: in 1961 telt het nog maar 312 inwoners.

Sinds de gemeentefusie

Op 1 januari 1977 maakt de gemeentefusie van Crupet een van de zeven deelgemeenten van de nieuwe gemeente Assesse, samen met Assesse, Courrière, Florée, Maillen, Sart-Bernard en Sorinne-la-Longue. Later sluit het dorp zich aan bij de vereniging Les Plus Beaux Villages de Wallonie. Het erfgoed is al lang beschermd: de kerk in 1936, het geheel van het kerkplein in 1964, de versterkte woning en haar omgeving in 1973. In 2009 wordt de versterkte woning opgenomen in de lijst van het uitzonderlijk onroerend erfgoed van Wallonië; ze wordt datzelfde jaar verkocht en vanaf 2016 grondig gerestaureerd. In juli 2023 worden het kerkplein, de grot en de Rue Haute volledig vernieuwd.

Tijdlijn

1. 1278
   Oudst bekende vermelding van het dorp, als Cripei en Cripey.
2. 1286-1299
   Bouw van de versterkte woning, gedateerd via dendrochronologie.
3. 1304
   Francon de Crupet verheft zijn deel van de heerlijkheid bij de bisschop van Luik; eerste vermelding van de herenwoning.
4. 1568
   Guillaume de Carondelet en Jeanne de Brandenbourg vestigen zich in Crupet.
5. 1595
   Jaartal op het poortgebouw van de nieuwe herenhoeve.
6. 1654
   Bouw van de pastorie voor pastoor Henri de Velpen.
7. 1741
   Plaatsing van de grenspalen aan de zuidgrens van het dorp.
8. 1832
   Crupet telt 562 inwoners, drie graanmolens, twee oliemolens en een papiermolen.
9. 1903
   Inhuldiging van de Sint-Antoniusgrot, op 12 juli.
10. 1925
    Architect Adrien Blomme koopt en restaureert de versterkte woning en haar hoeve.
11. 1936
    Bescherming van de Sint-Martinuskerk.
12. 12 mei 1940
    Achterhoedegevecht van Franse dragonders tegen de 5e Pantserdivisie.
13. 1953
    De laatste werkende molen stopt.
14. 1973
    Bescherming van de versterkte woning en haar omgeving.
15. 1977
    Gemeentefusie: Crupet wordt een deelgemeente van Assesse.
16. 2009
    De versterkte woning komt op de lijst van het uitzonderlijk erfgoed van Wallonië.